شناسایی گونه از روی خون + مفاهیم پایه آزمایشگاه هماتولوژی
🚨 شناسایی انواع خون حیوانات از روی اسمیر
این بخش پرکاربردترین سؤال امتحانی است: وقتی یک اسمیر خون بدون برچسب گونه به شما داده میشود،
باید از روی شکل گلبول قرمز (RBC) و گرانولهای ائوزینوفیل گونه را حدس بزنید.
نکته کلیدی: در پستانداران RBC معمولاً بدون هسته و در پرندگان، خزندگان، دوزیستان و ماهیها
RBC هستهدار و بیضی است.
🐄 گاو
RBC گرد یا غیرقابل تشخیص (شکل مشخصی ندارد)
ائوزینوفیل گرانولهای گرد، هماندازه و ریز با رنگ قرمز روشن تا نارنجی
🐑 گوسفند
RBC مشابه گاو
ائوزینوفیل مشابه گاو ولی گرانولها درشتتر
نوتروفیل هایپرسگمانته (تعداد لوب هسته بیشتر از حد معمول)
🐴 اسب
RBC رولکس (Rouleaux — به شکل ستون سکهای میچسبند)
ائوزینوفیل گرانولهای درشت و تمشکیشکل
🐫 شتر
RBC بیضیشکل (اوالوسیت) و بدون هسته — ویژگی منحصربهفرد شترسانان در بین پستانداران
🐱 گربه
RBC ۱+ تا ۲+ اکینوسیت (خارهای سطحی ریز) و رولکس؛ تا ۲۰٪ اجسام هینز (Heinz body)
ائوزینوفیل گرانولهای کوتاه و کبریتیشکل
🐶 سگ
RBC مشابه گربه
ائوزینوفیل گرانولهای گرد اما غیرهماندازه با رنگ قرمز
🐟🐸 ماهی و دوزیستان
RBC نه بیضی کامل نه گرد؛ دارای هسته
🐔 طیور
RBC اوالوسیت کامل و هستهدار
هتروفیل جایگزین نوتروفیل در طیور است
🐐 بز
RBC کوچکترین گلبول قرمز در بین دامها؛ پویکیلوسیتوز و آنیزوسیتوز شدید (تنوع شکل و اندازه بالا)
ترفند حفظکردن: اجسام هینز و اکینوسیت مخصوص گربه؛ رولکس در اسب و گربه دیده میشود اما ائوزینوفیل تمشکی فقط اسب؛
اوالوسیت هستهدار = پرنده/خزنده/دوزیست/ماهی؛ اوالوسیت بدون هسته = فقط شتر و شترسانان (لاما، آلپاکا).
پلاسما، سرم و نمونهگیری
پلاسما با استفاده از ماده ضدانعقاد از خون کامل تهیه میشود و ممکن است زرد، شیری یا سفید باشد.
سرم بدون ضدانعقاد و پس از انعقاد کامل خون بهدست میآید و شفافتر از پلاسماست.
همولیز: قرمز شدن پلاسما معمولاً از تکنیک نادرست خونگیری (رطوبت لوله، الکل باقیمانده) یا همولیز داخلعروقی ناشی میشود.
چرا این نکته مهم است؟ نمونه همولیزه بسیاری از تستهای بیوشیمی (بهویژه پتاسیم و آنزیمهای داخل گلبولی) را
بهصورت کاذب بالا نشان میدهد، پس تشخیص همولیز تکنیکی از همولیز پاتولوژیک اهمیت بالینی دارد.
گونه
محل نمونهگیری خون
گاو
ورید ژوگولار یا ورید پستانی
سگ و گربه
ورید سفالیک یا ورید صافنوس
اسب
ورید ژوگولار
خرگوش
ورید مارژینال گوش
همستر
سینوس چشمی (رتروبولبار)
موش (حیوانات کوچک آزمایشگاهی)
قطع دم، قلب یا ورید اجوف تحت بیهوشی
مرغ
ورید بال (بازویی) یا ورید ژوگولار راست
شناسایی گلبولهای سفید
سلول
ویژگی افتراقی
بازوفیل
گرانولهای آبی تا سیاه، هسته دولوبه
لنفوسیت
اندازه متغیر، سیتوپلاسم کم
ائوزینوفیل
گرانولهای قرمز-نارنجی، هسته دولوبه
نوتروفیل
گرانولهای کمرنگ، هسته چندلوبه (نوتروفیل پیر بیش از ۵ لوب دارد؛ انحراف به راست)
مونوسیت
بزرگترین گلبول سفید، هسته نامنظم، حدود ۵۰٪ حجم سلول را سیتوپلاسم تشکیل میدهد
یادآوری: «انحراف به راست» (right shift) یعنی نوتروفیلهای پیر و پرلوب بیشتر شدهاند؛
این در مقابل «انحراف به چپ» است که در آن نوتروفیلهای نابالغ (باند) در خون افزایش مییابند و نشانه عفونت حاد است.
کمخونی و رتیکولوسیت
رتیکولوسیت: گلبول قرمز نابالغ که هنوز بقایای هسته و ریبوزوم دارد؛ نشانه پاسخ فعال مغز استخوان به کمخونی است.
کمخونی فقر آهن بهترتیب از سه مرحله عبور میکند: نورموسیت نورموکروم ← نورموسیت هیپوکروم ← میکروسیت هیپوکروم.
کمخونی جبرانناپذیر (غیرregenerative): کاهش هموگلوبین و هماتوکریت است بدون افزایش رتیکولوسیت، یعنی مغز استخوان پاسخ کافی نمیدهد.
شمارش سلولی، رنگآمیزی و ضدانعقادها
پارامتر
RBC
WBC
محلول رقیقکننده
محلول هایم
محلول مارکانو
پیپت
ملانژور قرمز
ملانژور سفید
نسبت رقت
۲۰۰ برابر
۲۰ برابر
رنگآمیزیها
رایج: گیمسا، رایت
حیاتی: برای سلولهای زنده، مثل نیو متیلن بلو (کاربرد در شمارش رتیکولوسیت)
اختصاصی: برای شناسایی مولکولهای خاص، مثل سودان ۳ برای چربی
ضدانعقادها
EDTA — انتخاب استاندارد برای CBC (کمترین آسیب به مورفولوژی سلول)
سیترات سدیم — برای تستهای انعقادی (PT و PTT)
هپارین — مناسب تستهای بیوشیمیایی، اما برای CBC مناسب نیست چون روی رنگپذیری گلبولها اثر میگذارد
۲
آزمایشات کلیه — نکات امتحانی
ارزیابی گلومرول و توبول، اوره/کراتینین، آنالیز ادرار
ارزیابی عملکرد گلومرول
کلیرانس اینولین: دقیقترین روش سنجش نرخ فیلتراسیون گلومرولی (GFR)، اما امروزه بهدلیل پیچیدگی کمتر استفاده میشود.
کلیرانس کراتینین: روش متداولتر بالینی که نیاز به جمعآوری ادرار ۲۴ ساعته دارد.
سنجش NPN (ازت غیرپروتئینی): شامل اوره، اسید اوریک و کراتینین است.
ارزیابی عملکرد توبولها
آزمایش PSP (فنولسولفونفتالئین): بررسی عملکرد توبولهای پروگزیمال.
آزمایش PAH: اندازهگیری جریان خون کلیوی.
تست تغلیظ ادرار: توانایی کلیه در بازجذب آب و تغلیظ ادرار را میسنجد.
اوره و کراتینین
اوره
کراتینین
منشأ
محصول نهایی متابولیسم پروتئینها
محصول متابولیسم عضلات
بازجذب کلیوی
۴۰-۵۰٪ پس از فیلتراسیون بازجذب میشود
بازجذب ندارد، فقط دفع کلیوی
حساسیت به رژیم غذایی
حساس است
نسبتاً ثابت و پایدار
به همین دلیل کراتینین شاخص قابلاعتمادتری برای عملکرد کلیه است، چون تحت تأثیر رژیم غذایی یا میزان پروتئین دریافتی
نوسان نمیکند؛ در حالی که اوره میتواند در گرسنگی، تب یا رژیم پرپروتئین بهطور کاذب تغییر کند.
نسبت BUN/Creatinine
محدوده طبیعی در سگ و گربه: ۱۰ تا ۲۰
افزایش نسبت → نشانه دهیدراتاسیون یا بیماری پیشکلیوی
کاهش نسبت → نشانه بیماری کبدی یا سوءتغذیه
اسید اوریک
در طیور و سگهای نژاد دالماسی اهمیت ویژه دارد (این گونهها فاقد آنزیم اوریکاز هستند)
افزایش اسید اوریک باعث نقرس (رسوب کریستالهای اورات در مفاصل) میشود
آنالیز ادرار (Urinalysis)
آزمایشات فیزیکی
رنگ: زرد در حالت طبیعی؛ قرمز نشانه خون؛ قهوهای نشانه بیلیروبین
شفافیت: ادرار طبیعی شفاف است؛ کدورت نشانه عفونت یا کریستال
وزن مخصوص: نشانگر قدرت تغلیظ کلیه؛ محدوده طبیعی ۱٫۰۱۰ تا ۱٫۰۵۰
آزمایشات شیمیایی
pH: اسیدی در گوشتخواران، قلیایی در علفخواران
پروتئین: در حالت طبیعی نباید وجود داشته باشد (مگر در استرس یا ورزش شدید)
گلوکز: طبیعی منفی است؛ مثبتشدن نشانه دیابت یا آسیب توبولی
کتونبادیها: نشانه دیابت یا گرسنگی طولانیمدت
کست ادراری
معنی بالینی
هیالن
طبیعی (در استرس یا تب دیده میشود)
گرانولار
آسیب توبولی
مومی (Waxy)
بیماری مزمن و پیشرفته کلیه
گلبول قرمز/سفید
التهاب یا عفونت
کریستال
علت
اورات آمونیوم
نقرس یا بیماری کبدی
اگزالات
مسمومیت با اتیلن گلیکول
سیستئین
اختلال متابولیک ارثی
تفسیر نتایج: پیشکلیوی، کلیوی، پسکلیوی
پیشکلیوی: افزایش اوره و کراتینین همراه با وزن مخصوص بالا (کلیهها سالم اما خونرسانی ناکافی است)
کلیوی: افزایش اوره و کراتینین همراه با وزن مخصوص پایین (آسیب مستقیم به نفرونها)
پسکلیوی: انسداد مجاری ادراری؛ ادرار کمحجم همراه با کریستال یا خون
نکات کلیدی حفظی: اوره به رژیم غذایی حساس است اما کراتینین ثابتتر است؛
کستهای مومی نشانه آسیب شدید و برگشتناپذیر کلیه هستند؛
ادرار قلیایی در علفخواران طبیعی است اما در گوشتخواران میتواند نشانه عفونت باشد.
۳
آزمایشات کبد — نکات امتحانی
علائم بالینی، تستهای ترشحی و متابولیک، الگوی آنزیمی
علائم بالینی کلیدی
زردی (ایکتروس): در گاو و گوسفند خفیف است؛ بهترین نشانه در سگ و گربه؛
در اسب حتی در بیماریهای غیراختصاصی مانند گرسنگی یا تشنگی هم دیده میشود.
علائم عصبی (انسفالوپاتی کبدی): ناشی از افزایش آمونیاک خون، اختلال در تعادل اسیدهای آمینه
(افزایش تیروزین و فنیلآلانین) و مهار نوروترانسمیترهایی مانند سروتونین و نوراپینفرین است.
چرا اسب استثناست؟ اسب حتی در شرایط غیرکبدی مانند بیاشتهایی طولانی، بیلیروبین غیرکونژوگه بالایی نشان میدهد،
پس ایکتروس در اسب همیشه بهمعنای بیماری کبدی نیست و باید با احتیاط تفسیر شود.
آزمایشات ترشحی کبد
بیلیروبین: دو نوع دارد؛ غیرکونژوگه (غیرمحلول در آب) و کونژوگه (محلول در آب).
تست والدنبرگ برای تشخیص نوع بیلیروبین استفاده میشود.
در سگ آستانه دفع کلیوی بیلیروبین کونژوگه پایین است، به همین دلیل بیلیروبینوری خفیف در سگهای سالم هم ممکن است دیده شود.
BSP (Bromsulphalein): ماده رنگی خارجی برای سنجش عملکرد ترشحی کبد؛
در حیوانات با شکمبه بزرگ (گاو) میزان پاکسازی محاسبه میشود، در حیوانات تکمعده (سگ) درصد احتباس اندازهگیری میشود.
آزمایشات متابولیک کبد
پروتئینها: کاهش آلبومین در بیماریهای مزمن کبدی؛ افزایش گلوبولین در التهاب مزمن.
چربیها: افزایش کلسترول در انسداد صفراوی؛ کاهش کلسترول در نارسایی شدید کبدی.
تفسیر الگوی آنزیمی
الگو
ویژگی آنزیمی
آسیب هپاتوسلولار
ALT بیشتر از AST؛ افزایش متوسط ALP و GGT
انسداد صفراوی
ALP و GGT بهشدت افزایش مییابند؛ ALT فقط افزایش خفیف دارد
سیروز کبدی
AST بیشتر از ALT؛ همراه با کاهش آلبومین
نکته حفظی: ALT آنزیم سیتوپلاسمی هپاتوسیت است، پس در آسیب مستقیم سلول کبدی بیشترین افزایش را نشان میدهد.
ALP و GGT به مجاری صفراوی مرتبطاند، بنابراین در انسداد صفراوی بیشترین جهش را دارند.
تستهای عملکردی پیشرفته
آمونیاک: نمونه باید بلافاصله پس از خونگیری پردازش شود (ناپایدار است)؛
افزایش آن نشانه شانت پورتوسیستمیک است.
اسیدهای صفراوی: با تست تحریکی همراه با غذای چرب سنجیده میشود و حساسترین تست عملکرد کبدی محسوب میشود.