💊 بخش اول: داروهای رایج مامایی
الف) GnRH
Gonadotropin-Releasing Hormone
در هیپوتالاموس ساخته شده و باعث آزادسازی FSH (Follicle-Stimulating Hormone) و LH (Luteinizing Hormone) از هیپوفیز قدامی میگردد.
VetarolineVetoceptBusogonad
FertirelinCinnaRelin
روش: IM — در دوره پروری Safe است.
کاربرد در گاو
- پروتکل G6G: GnRH روز۰ → PGF2α ۶روزبعد → GnRH ۲روزبعد → PGF2α روز۷ → GnRH روز۹ → TAI (Timed AI) روز۱۰ ۳cc
- آناستروس واقعی (True Anestrus): ۵cc IM
- تکرار باروری (Repeat Breeding): همراه PGF2α در فاز۳ (روز۵۳–۵۵)
- کیست تخمدانی: ۱۰cc IM
- جسم زرد پایدار (Persistent CL): در صورت عدم پاسخ به PGF2α
- القای فحلی در مادیان: روز۵ فحلی ۶روزه؛ اگر فولیکول بالغ نباشد ۲۵روز صبر شود.
سایر گونهها
- مادیان: القای تخمکگذاری
- گوسفند/بز/سگ: به جای GnRH از HCG استفاده میشود
نکته: تزریق یکباره (Bolus) → آزادسازی FSH/LH ؛ تزریق پالسی (Pulse) → تحریک تخمدان
ب) PGF2α
Prostaglandin F2 Alpha
آنالوگ پروستاگلاندین که باعث تحلیل جسم زرد (Luteolysis) میگردد.
VetaglandinVetaprostCloprost
Clo PGD-Clo PGCynchronate
کاربرد در گاو
- القای فحلی (Estrus Induction)
- درمان آناستروس (با وجود CL)
- پیچیدگی رحم (Uterine Torsion)
- آناستروس-پییومیترا (Pyometra)
- پایان آبستنی ناخواسته
- کیست تخمدانی
- عدم تخلیه رحم پس از زایمان
دوز: ۲–۳cc IM — در گاو Safe؛ حتی دوز دوبرابر مشکلی ندارد.
کاربرد در مادیان
- فحلی مخفی (Silent Estrus)
- پییومیترا (Pyometra)
- آبستنی ناخواسته: قبل از ۳۵ روزگی
⚠️ هشدار: از روز ۳۵ هورمون ECG (Equine Chorionic Gonadotropin) ترشح شده و Endometrial Cup (فنجان آندومترال) تشکیل میگردد که تا ۵ماهگی PMSG ترشح میکند و سپر محافظتی ایجاد میکند.
دوز PG در مادیان بسیار مهم است! در گاو ۲برابر دوز اشکال ندارد ولی در مادیان خطرناک است.
گوسفند و بز
آبستنی یکطرفه (Unilateral) است؛ به دلیل Cotyledons (کوتیلدونها) متعدد، PG تأثیر محدود دارد. در گوسفند باردار: ۰.۱cc داخل رحمی (Intrauterine).
سگ
درمان پییومیترا (Pyometra)
ج) اکسیتوسین (Oxytocin)
Oxytocin — هورمون پسهیپوفیزی
باعث انقباض رحم (Uterine Contraction) و دفع شیر (Milk Ejection) میگردد.
Vetocin 10mlهرml=10IU
روش: SC / IM / IV
گاو
- دفع جفت نگهداشته شده (Retained Placenta): ۵–۷cc
- رفع انقباض رحم پس از سقط/زایمان: ۵–۷cc
مادیان
- زفتی ناشی از انقباض رحم (Uterine Colic): ۲۴ساعت پس از زایمان
- دفع جفت نگهداشته شده
- انقباض رحم پس از زایمان (Uterine Inertia)
- القای زایمان (Induction of Parturition)
- پارگی رحمی پس از ۲.۵ماه آبستنی
گوسفند/بز
۰.۲–۰.۵cc (دوز کمتر از گاو)
سگ
- زفتی ۳ساعت پس از زایمان
- دفع جفت نگهداشته شده
- پییومیترا
- القای زایمان
- انقباض رحم پس از زایمان
💡 نکات: در ماهی (جیوهای) زودتر زایمان میکند (Cotyledon بیشتر).
گاو: جفتگیری Active | مادیان: Passive.
Clean Test قبل از تشریح داخل رحمی الزامی است.
د) استرادیول بنزوات (Estradiol Benzoate)
Estradiol Benzoate — استروژن مصنوعی
Vetastrol 10ccمحلول روغنی
روش: IM — هر ۲ml = ۵mg استرادیول بنزوات
گاو
- متریت پس از زایمان: ۲–۳cc
- عدم تخلیه رحم (همراه PGF2α)
- آناستروس مخفی (Subestrus): ۲cc
- Heat Synch: ۰.۵–۱cc
پروتکل Heat Synch:
روز۱۰-: GnRH → روز۳-: PGF2α → روز۲-: ECP/استرادیول بنزوات → روز۰: TAI
استفاده در مادیان غیراستاندارد است.
ه) PMSG / ECG
Pregnant Mare Serum Gonadotropin / Equine Chorionic Gonadotropin
دو نام برای یک هورمون واحد با خواص FSH و LH.
FolligonGonaserوارداتی
کاربرد
- مادیان: ابرتخمکگذاری (Superovulation)
- گاو: انتقال جنین (ET) ۱۵۰۰–۳۰۰۰ IU
- گوسفند/بز: Out-of-Season Breeding ۴۹۹–۷۹۹ IU
- سگ: درمان آناستروس
و) HCG
Human Chorionic Gonadotropin — گنادوتروپین جفتی انسان
اثر شبیه به LH.
کاربرد
- گاو: تحریک تخمکگذاری همراه GnRH / کیست تخمدانی / Repeat Breeding
- مادیان: تحریک تخمکگذاری ۲۵۰۰–۳۰۰۰ IU
- سگ: انژکت PMSG سپس HCG برای القای فحلی
ز) آنتیبیوتیکها و داروهای کمکی
| دارو | نام تجاری | دوز | روش |
|---|
| Ceftiofur | EFICUR (۵۰mg/ml) | ۱cc/۵۰kg | IM |
| Penstrep | Penicillin + Dihydrostreptomycin | ۲۰۰۰۰IU/kg | IM |
| Flunixin Meglumine | NSAID | ۲ml/۵۰kg | IM |
| Mefenamic Acid | NSAID | ۱cc/۴۰kg | IM |
| Ketoprofen | NSAID قوی | ۱cc/۳۰kg | IM |
| Vitamin E-Se | سلنیوم | ۵cc | IM |
| AD3E | A + D3 + E | طبق دستور | IM |
| B Complex | ویتامینهای گروه B | طبق دستور | IM |
📋 بخش دوم: کیس ریپورتها
کیس ۱: متریت پس از زایمان (Metritis)
شرح حال: گاو شیری ۵۰۰kg، ۴روز پس از زایمان. دما ۳۹.۵°C. کاهش اشتها. ترشحات بدبو و چرکی از رحم.
تشخیص: متریت حاد (Acute Metritis) — احتمالاً E. coli، A. pyogenes، F. necrophorum
درمان:
- آنتیبیوتیک: Ceftiofur یا Oxytetracycline
- NSAID: Flunixin Meglumine
- مایع درمانی: NaCl 7.2% ۴–۵cc/kg
- الواژ رحمی (Uterine Lavage) با Povidone-Iodine
- داروهای تقویتی: E-Se, AD3E, B Complex
- در صورت عدم پاسخ: PGF2α
کیس ۲: ماستیت (Mastitis)
شرح حال: گاو ۶۰۰kg، یک هفته پس از زایمان. تورم و قرمزی پستان. شیر آبکی با دانه (Clots). دما ۳۹.۵°C.
تشخیص: ماستیت بالینی (Clinical Mastitis) — احتمالاً Streptococcus یا Staphylococcus
درمان:
- آنتیبیوتیک داخل پستانی (Intramammary): Cefquinome (پماد MC)
- سیستمیک: Ceftiofur IM
- NSAID: Flunixin Meglumine
- Teat Dipping قبل و بعد از دوشیدن
- تست CMT (California Mastitis Test)
ماستیت سابکلینیکال (Subclinical) با تست CMT تشخیص داده میشود.
کیس ۳: بروسلوز (Brucellosis)
شرح حال: گاو ۲۹۹روزه، سقط جنین (Abortion). دما ۳۹°C. ترشحات چرکی. سابقه سقط مکرر.
تشخیص: بروسلوز (Brucella abortus) — بیماری زئونوزی (Zoonosis)
آزمایشها:
- Rose Bengal (آگلوتیناسیون سریع)
- Wright (آگلوتیناسیون استاندارد)
- 2ME (2-Mercaptoethanol)
- کشت خون (Blood Culture)
- ELISA
درمان: درمان قطعی وجود ندارد. گاو باید حذف (Culling) شود.
پیشگیری:
- واکسن Rev1 (گوسفند) / S19 (گاو)
- قرنطینه (Quarantine)
- بهداشت (Hygiene)
کیس ۴: آبستنی + تب + کاهش اشتها
شرح حال: گاو ۲روز پس از زایمان، زفتی (Colic). دما ۳۸.۵°C. ترشحات چرکی. کاهش اشتها. شیر کم.
تشخیص: متریت همراه با کتوز (Ketosis) یا جابجایی شیردان (DA = Displaced Abomasum)
درمان:
- Ceftiofur
- Flunixin Meglumine
- سرم نمکی + گلوکز
- PGF2α برای تخلیه رحم
- کلسیم وریدی (Calcium Borogluconate IV)
- پروپیونات کلسیم خوراکی
کیس ۵: تب پس از زایمان + ترشحات
شرح حال: گاو یک هفته پس از زایمان، فضه (Lochia) بدبو، تب ۳۸.۸°C، کاهش شیردهی.
تشخیص: متریت حاد — احتمالاً سابقه رتنشن پلاسنتا (Retained Placenta)
درمان:
- Ceftiofur یا پنیاستریپ
- NSAID
- PGF2α: ۲cc
- الواژ رحمی (Uterine Lavage)
- داروهای تقویتی
⏰ Golden Time: اگر تا ۱۲–۲۴ ساعت پس از زایمان جفت دفع نشود، باید مداخله شود. پس از ۲۴ ساعت خطر عفونت شدیداً افزایش مییابد.